นึกภาพในหัวไม่ออกตอนตื่น แต่ฝันเห็นเป็นภาพชัด! งานวิจัยคนที่มีภาวะ "อะแฟนเทเซีย" พบเรื่องน่าทึ่ง

ลองนึกหน้าคนที่คุณรู้จักดูสิ คนส่วนใหญ่จะเห็นภาพรอยยิ้มหรือทรงผมขึ้นมาในหัวทันที แต่มีคนกลุ่มหนึ่งที่พยายามแค่ไหนก็นึกเป็นภาพไม่ได้เลย ภาวะนี้เรียกว่า “อะแฟนเทเซีย” (aphantasia) ที่แปลกคือบางคนในกลุ่มนี้กลับฝันเห็นใบหน้าและสถานที่ได้ตามปกติ

งานวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสาร Scientific Reports เริ่มจากเรื่องส่วนตัว เพราะนักวิจัยสองคนจากมหาวิทยาลัยควีนส์แลนด์ ออสเตรเลีย มีอะแฟนเทเซียมาตั้งแต่เกิด คนหนึ่งนึกเสียงในหัวได้ อีกคนนึกความรู้สึกสัมผัสได้ แต่ทั้งคู่นึกภาพไม่ได้ และความฝันของทั้งคู่ก็ต่างกันด้วย

ทีมร่วมกับนักวิจัยจากมหาวิทยาลัยบอนน์ เยอรมนี วิเคราะห์แบบสอบถามออนไลน์จากคน 205 คน แบ่งเป็นกลุ่มอะแฟนเทเซีย 84 คน และกลุ่มเปรียบเทียบ 121 คน ถามทั้งเรื่องภาพ เสียง กลิ่น รส สัมผัส การเคลื่อนไหว และเสียงพูดในใจ ทั้งตอนตื่นและในความฝัน

ผลคือในกลุ่มอะแฟนเทเซีย 46% บอกว่าฝันเห็นภาพทุกครั้ง มีราว 8% เท่านั้นที่ไม่เคยฝันเห็นภาพเลย และไม่พบว่าคนที่นึกภาพตอนตื่นได้มากกว่าจะฝันเห็นภาพบ่อยกว่า ส่วนเรื่องเสียงและเสียงพูดในใจกลับไปในทางเดียวกัน คนที่ได้ยินเสียงในฝันบ่อยมักซ้อมบทพูดในหัวตอนตื่นบ่อยด้วย แต่ความสัมพันธ์อยู่ในระดับอ่อนถึงปานกลาง

ทำไมสมองถึงสร้างภาพได้ตอนหลับ แต่สั่งให้สร้างตอนตื่นไม่ได้ นักวิจัยยังไม่รู้แน่ชัด สมมติฐานหนึ่งคือปัญหาอยู่ที่การประสานงานของสมองหลายส่วนที่ใช้ในการจินตนาการ ซึ่งในบางคนอาจเปลี่ยนไประหว่างหลับ

ข้อจำกัดคือการศึกษานี้ไม่ได้วัดคลื่นสมอง อาศัยคำบอกเล่าและความจำเรื่องความฝันของผู้ตอบ ซึ่งกลุ่มอะแฟนเทเซียมักตอบว่าไม่แน่ใจบ่อยกว่า นักวิจัยเสนอว่างานต่อไปควรปลุกคนทันทีหลังฝันแล้วถาม เพื่อให้ได้ข้อมูลที่แม่นขึ้น